Autor: Sulejman Aličković
Goranci predstavljaju specifičnu etnokulturnu zajednicu nastanjenu u planinskoj oblasti Gora, na prostoru današnjeg Kosova, Albanije i Sjeverne Makedonije. Njihov identitet razvijao se kroz dug historijski kontinuitet, u kojem su se preplitali geografski položaj, jezičke osobenosti, vjerska pripadnost i širi društveno-politički procesi karakteristični za Balkan. U savremenim naučnim raspravama, Goranci se često navode kao primjer složenih identitetskih formacija, gdje se tradicionalne kategorije etniciteta, jezika i religije ne podudaraju uvijek sa modernim nacionalnim okvirima¹.
Do početka 20. stoljeća, područje Gore činilo je relativno jedinstvenu cjelinu unutar Osmanskog carstva². Administrativne i političke promjene nastupaju nakon balkanskih ratova (1912–1913), kada dolazi do podjele ove oblasti između više država³. Ove granice dodatno su učvršćene tokom 20. stoljeća, uključujući i period nakon Drugog svjetskog rata⁴. Takva teritorijalna fragmentacija imala je dugoročne posljedice na društvenu strukturu i identitetski razvoj Goranaca, doprinoseći njihovoj disperziji i razvoju različitih oblika identifikacije u zavisnosti od političkog i društvenog okruženja⁵.
Goranci govore specifičnim južnoslavenskim dijalektom, u literaturi često označenim kao goranski ili „našenski“ govor⁶. Ovaj idiom karakterišu arhaični elementi i slojevi koji svjedoče o dugom kontinuitetu jezičkog razvoja, uz prisutne uticaje susjednih jezika⁷. Po vjerskoj pripadnosti, Goranci su većinom sunitski muslimani, a islam u ovom području ima višestoljetnu tradiciju⁸. U pojedinim sredinama zabilježeno je i prisustvo sufijskih redova, koji su imali važnu ulogu u oblikovanju duhovnog života zajednice⁹.
Tradicionalna privreda bila je zasnovana na stočarstvu i sezonskim migracijama¹⁰, dok su tokom 20. stoljeća mnogi Goranci razvili zanatske i trgovačke djelatnosti, naročito u oblasti slastičarstva, po čemu su postali prepoznatljivi i izvan matičnog prostora¹¹.
Pitanje nacionalnog identiteta Goranaca predstavlja jedno od ključnih pitanja u savremenim društvenim i humanističkim istraživanjima¹². Tokom perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, značajan broj Goranaca izjašnjavao se u okviru kategorije „Muslimani“ u nacionalnom smislu, što je odražavalo tadašnji političko-pravni okvir¹³. Nakon raspada Jugoslavije dolazi do izraženije pluralizacije identitetskih opredjeljenja, pri čemu se jedan dio populacije izjašnjava kao Goranci u etničkom smislu, dok se drugi identificiraju kao Bošnjaci ili kroz druge nacionalne kategorije¹⁴.
U naučnoj i publicističkoj literaturi prisutni su različiti pristupi ovom pitanju. Jedan dio autora naglašava posebnost goranskog identiteta kao zasebne etnokulturne zajednice¹⁵. S druge strane, autori poput Alije Džogovića ukazuju na historijske, jezičke i kulturne veze Goranaca sa bošnjačkim narodom, posmatrajući njihov identitet u širem okviru bošnjačkog etnokulturnog prostora¹⁶.
Ovakva raznolikost pristupa ukazuje na složenost identitetskih procesa, koji su često oblikovani ne samo historijskim naslijeđem, već i savremenim društveno-političkim okolnostima¹⁷. Identitet Goranaca stoga se može razumjeti kao dinamična kategorija, u kojoj se prepliću različiti nivoi pripadnosti.
Savremeni demografski tokovi ukazuju na značajnu disperziju Goranaca¹⁸. Pored stanovništva koje i dalje živi u matičnoj regiji, veliki broj pripadnika ove zajednice nalazi se u dijaspori, naročito u zemljama jugoistočne Evrope i Evropske unije¹⁹. Migracije su dodatno uticale na transformaciju identiteta, ali i na očuvanje određenih kulturnih obrazaca, posebno kroz porodične i zajedničke veze²⁰.
Goranci predstavljaju primjer zajednice čiji je identitet oblikovan kroz dugotrajan i složen historijski proces. Njihova posebnost ogleda se u spoju jezičkih, kulturnih i vjerskih elemenata, kao i u sposobnosti očuvanja tih osobenosti uprkos političkim podjelama i migracijama. Različita tumačenja njihovog nacionalnog identiteta ne umanjuju značaj njihove kulturne i historijske uloge, već naprotiv ukazuju na kompleksnost balkanskog prostora, gdje su identiteti često višeslojni i dinamični²¹.
Fusnote:
¹ Savremena etnološka i humanistička literatura o Goranima
² Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, 1998
³ Istorijski pregledi Balkana – administrativne promjene 1912–1913
⁴ Regionalne promjene nakon Drugog svjetskog rata
⁵ Mark Mazower, The Balkans, 2000
⁶ Lingvističke studije o goranskom dijalektu
⁷ Etimološki slojevi južnoslavenskih govora
⁸ Islamska tradicija u Gori
⁹ Sufijski redovi u Gori
¹⁰ Tradicionalna stočarska privreda
¹¹ Migracije i zanatske djelatnosti Goranaca
¹² Pitanje nacionalnog identiteta u savremenoj literaturi
¹³ Popisi stanovništva u SFRJ
¹⁴ Promjene identitetskih opredjeljenja nakon raspada Jugoslavije
¹⁵ Autoriteti koji naglašavaju posebnost goranskog identiteta
¹⁶ Alija Džogović, radovi o vezi Goranaca i bošnjačkog etnokulturnog prostora
¹⁷ Analiza složenosti identitetskih procesa
¹⁸ Demografski podaci Goranaca
¹⁹ Raseljavanje i dijaspora
²⁰ Očuvanje kulturnih obrazaca kroz migracije
²¹ Zaključci o kulturnoj i historijskoj važnosti Goranaca
