Piše: Dr. Harun Crnovršanin
REFIK AKOVA– ISTAKNUTI AKTIVISTA I ISTRAŽIVAČ BOŠNJAŠTVA U TURSKOJ
Sa gospodinom Refikom (Sijarić) Akova (1952) poznajem se od 1989. godine. Sreli smo se u Istanbulu, tačnije u opštini Bayrampaša u novoformiranom „Udruženju za humanitarnu pomoć jugoslovenskim muslimanima“, koje je kasnije promijenilo naziv u Udruženje „Turkiye-Bosna –Sandžak“. Tada je ovo udruženje tek počinjalo sa radom i nalazilo se u iznajmljenoj prostoriji. Sjećam se da sam, pored Refika, upoznao i muhtara Adnana Ličinu i sekretara udruženja Selima (Jusufovića) Jusufoglu-a. Danas ovo udruženje ima velelepnu zgradu u kojoj se odvija kompletan humanitarni i kulturno-umjetnički program naših Bošnjaka u Bayrampaši i šire. Udruženje je registrovano na državnom nivou i tretira se kao institucija od posebnog značaja za tamošnje Bošnjake.
Od ove godine, pa sve do danas naše prijateljstvo je opstalo i učvrstilo. Kao rezultat naše saradnje nastala je i knjiga „Sandžak-zemlja gazija i šehida“ objavljena 2021. godine. Ja sam autor knjige a Refik Akova i Nuro Sadiuković su koautori. No, da se vratimo na temu ovog teksta, a to je priča o Sabihi (Gökçen) Gokčen, nacionalnom simbolu današnje Repubike Turkiye.
KO JE SABIHA GOKČEN?
Sabiha Gokčen (1913-2001) je najpoznatija usvojena kćerka Mustafe Kemala Ataturka (1881-1938). Naime, ona potiče od doseljeničke bošnjačke porodice koja je početkom 20. vijeka došla u grad Bursu. Zna se da se njen otac zvao Mustafa Izet-beg (Refik Akova trdi da je mu je Sabiha kazala da je njen otac porijeklom od Ćorovića iz mjesta Lozna kod Bijelog Polja) koji je bio oficir u Osmanlijskoj vojsci. Radio je kao upravnik Poreske službe u gradu Jedrene. Nakon, što su otkrili da je sarađivao sa zabranjenom Mladoturskom organizacijom, sultan Abdul Hamid II da je po kazni prebacio u Bursu. Tamo upoznaje Bošnjakinju Hajriju, koja je također sa familijom došla u Bursu, sa kojom će 1913. godine dobiti kćerku Sabihu. Hajrija je iz prvog braka imala dvoje djece Nešeta i Nafiju. Kada joj je umro prvi muž, Hajrija se, dolaskom u Bursu, preudala za Mustafu Izet-bega Ćorovića i sa njim dobila dvije kćerke: Saimu i Sabihu.
Sabiha je odrasla u Molla Arap mahali, u Bursi, u kojoj su, kako je sama govorila, živjeli „građani drugog reda“, izbjeglice iz Balkanskih ratova: Tatari i Bošnjaci. Gokčen je ranije bila poznata jednostavno kao Sabiha do stupanja na snagu Zakona o prezimenu 1934. godine. Po tome zakonu svi građani su morali da uzmu prezime koje do tada nije bilo praksa u turskom društvu. Prije ovog zakona Ataturk je bio poznat kao Gazi Mustafa Kemal-paša. On je za sebe uzeo prezime Atatürk, što je značilo „otac svih Turaka“. Nakon što svoju poćerku odškolovao u najboljim školama, Ataturk joj je dao prezime Gökçen ili „Nebeska“ jer je bio oduševljen njenim životnim elanom, upornošću i hrabrošću.
Treba da napomenuti da je te iste 1934. Ataturk ženama dao puna politička prava, čime je Turska postala jedna od prvih država u svijetu koja je ženama dala pravo glasa.
U maju 1935. Ataturk otvara Tursku letačku školu i Sabiha postaje prvi student ove škole. Nakon obuke dobija pilotsku dozvolu zajedno sa još 7 muškaraca. Odlazi u Sovjetski Savez i 1936. godine izvodi svoj prvi samostalni let. Dalje usavršavanje nastavlja na Turskoj vojnoj vazduhoplovnoj akademiji. Obavlja obuku na bombarderima i borbenim avionima. Njena letačka karijera ide meteorskom brzinom. Godine 1937. učestvuje na vojnim vježbama preko Egejskog mora. Te godine je upućena na izvršenje vojnog zadatka- bombardovanje kurdskih pobunjenika u Dersimu, kada je uspjela da likvidira pobunjeničkog vođu i njegove saradnike.
Sljedeće godine obavlja svoj historijski petodnevni let oko Balkana. Ovo je bila dobro promovirana Mirovna misija o kojoj su pisale sve evropske novine. Zabilježeno je njeno spektakularno slijetanje u Grčkoj, Bugarskoj, Jugoslaviji i Rumuniji. Ataturk je za života vidio Sabihino „nebesko“ uzdizanje, da bi na Ahiret preselio 10. novembra iste godine.
Sabiha je radila kao trener u Turskoj školi letenja, da bi se 1955.godine penzionisala. Iz letenja se zvanično povukla 1964. godine. Bila je udata za Kemala Esinera, majora vazduhoplovstva koji je umro 1943. godine. Njeni memoari pod nazivom „Život na putu Ataturka“ pojavili su se 1981. godine. Živjela je u svom petosobnom stanu u bulevaru Kemala Ataturka, u centralnom ankarskom kvartu Kavaklidere.
Sabiha je, dva mjeseca prije svoje smrti, dočekala da jedan od 3 aerodroma u Istanbulu ponese njeno ime. Umrla je na Vojnomedicinskoj akademiji „Gulhane“ u Ankari. Ostaće upamćena kao feniks koji se iz siromašne turske mahale uzdigo do beskrajnih nebeskih visina. Njeno ime svakodnevno spominju milioni putnika koji iz svih krajeva svijeta dolaze u azijski dio Istanbula (Pendik) slijetajući na aerodrom koji nosi njeno ime.
REFIK AKOVA I POZNANSTVO SA SABIHOM GOKČEN U ANKARI 1993. G.
Naime, 2016. godine, revija „Bihor“, koja izlazi u Luksemburgu a koju uređuje poznati književnik i intelektualac Faiz Softić, objavila je tekst o Sabihi Gokčen prvoj ženi- pilotu borbenih aviona u svijetu. Autor ovog teksta bio je Refik Akova, koji prvi put našoj javnosti otkriva kako je 1993. godine u Ankari, upoznao Sabihu Gokčen i kako je ona, pred njim, i cijelom bošnjačkom delegacijom, izjavila da je porijeklom Bošnjakinja! Kazala je, prenosi Akova, da vodi porijeklo iz Lozne kod Bijelog Polje i to od begovske porodice Ćorović.
Lozna je nekada bila opština, da bi je kasnije komunisti sveli na mjesnu zajednicu u sastavu opštine Bijelo Polje koje se danas nalazi u crnogorskom dijelu Sandžaka, odnosno u sastavu Republike Crne Gore.
U pomenutom tekstu Akova opširno opisuje njenu biografiju od rođenja 1913. godine u gradu Bursi, period kada je odrastala kao siroče, nakon što su joj rano umrli otac Mustafa Izet-beg i majka Hajrija. Sabiha je nastavila život sa svojim starijim bratom Nešetom i sestrama Nafijom i Saimom. Sudbina je htjela da se Sabiha 1925. (kada je imala 12 godina) slučajno upozna sa predsjednikom Republike Turske, gazijom Mustafom Kemalom-Ataturkom koji je imao rezidenciju „Hünkar Köşkü“ u blizini kuće njenih roditelja u Bursi. Ona je od Ataturka tražila da joj omogući školovanje. Na njen zahtjev Ataturk je pristao i, prethodno uzimajući dozvolu od njenog brata Nešeta, poveo u Ankaru. Ataturk je nju, još tri djevojčice i četiri dječaka usvojio i to su postala njegova djeca. Nakon toga počinje Sabihina vrtoglava karijera. Školuje se u elitnim školama, uči engleski i francuski jezik i upisuje civilnu vazduhoplovnu školu, a 1936. godine odlazi u pilotsku školu za borbene avione u Eskišehiru. Poslije uspješne obuke u Eskišehiru oduševljeni Ataturk izražava želju da Sabiha bude žena-pilot borbenih aviona, prva u svijetu. Gokčen se obučavala na bombarderima i borbenim avionima u vazdužnoj bazi u Eskišehiru, provinciji na sjeverozapadu Turske. Kada je zvanično postala pilot borbenih aviona učestvuje u vojnim manevrima širom Turske. Letjela je u vojnim vježbama preko Egejskog mora 1937. godine. Sljedeće godine obavlja svoj historijski petodnevni let po zemljama Balkana. Najduže se zadržava u Beogradu gdje dobija orden „Bijelog orla“.
Susret sa Sabihom Gokčen, Refik Akova je imao u Ankari 1993. godine prilikom svečanog otvaranja Informativnog centra „Sancak Vilayet“ (u hotelu Merit Altinel). Na pomenutom skupu, svi učesnici bošnjačke delegacije, čuli su kada je rekla da je ona bošnjačkog porijekla. Na tom skupu, pored Deniza Baykala, tadašnjeg predsjednika Turske Republikanske stranke (CHP), koju je osnovao Sabihin otac Ataturk, bili su prisutni i:
-Dr. Mustafa (Petlača) Kahramanyolu iz Ankare,
-Refik Akova, kongresni poslanik CHP-a,
-Dr. Meko Akova, poznati biznismen iz Ankare,
-Ćamil (Ljuca) Čališkan, inžinjer iz Ankare,
-Prof. Rizah-Rizo Gruda, poslanik SDA u parlamentu Srbije i
-Dr. Sulejman Ugljanin, izbjegli predsjednik Muslimanskog nacionalnog vijeća Sandžaka.
Svi učesnici bili su prijatno iznenađeni saznanjem da je prva žena pilot borbenih aviona u svijetu bošnjačkog porijekla. Pored ove činjenice treba dodati i izjavu njenih rođaka koji su također tvrdili da je njihova Sabiha rođena u Turskoj, po državljanstvu Turkinja, a ujedno bošnjačkog porijekla iz sela Lozna u Bjelopoljskoj opštini u Sandžaku.
Na kraju Refik Akova u svom tekstu revije „Bihor“, objavljenom iz 2016. i ponovljenom 2020. godine, navodi da je Sabiha nacionalna heroina koju je Kemal Ataturk smatrao prototipom i simbolom neustrašive turske žene.
POČETAK REALIZACIJE PROJEKTA SNIMANJA DOKUMENTARNOG FILMA O SABIHI GOKČEN
Nakon što je u reviji „Bihor“, 2016. godine objavljen tekst Refika Akove o tome da je Sabiha Gokčen Bošnjakinja iz Sandžaka (danas Crne Gore), rodila se ideja da se o njoj snimi dokumentarni film. Ovu ideju je rado prihvatila i Tv Crne Gore. Glavna urednica ove televizije Adrijana Kadija stupila je u kontakt sa Refikom Akova u Istanbulu i zamolila ga da bude glavni koordinator u realizaciji ovog veoma važnog projekta. Refik, kao čovjek od uticaja i povjerenja, obećao je urednici Adrijani punu podršku. Napomenimo da se ovom projektu, svim srcem, iz okvira svoje nadležnosti, priključio i generalni konzul Republike Crne Gore u Istanbulu Branislav-Bane Karadžić.
ODLAZAK U BURSU I PODNOŠENJE ZAHTJEVA GRADSKIM VLASTIMA ZA DOBIJANJE DOZVOLE CRNOGORSKOJ TELEVIZIJI ZA SNIMANJE ATATURKOVE REZIDENCIJE I SABIHINE RODNE KUĆE
Imao sam tu čast da, jednim dijelom, budem dio ekipe koja učestvuje u projektu snimanja filma o najpoznatijoj Bošnjakinji Sabihi Gokčen. Rano izjutra, nakon sabah- namaza, krenuli smo Refik (Sijarić) Akova, Hilmija (Murić) Erdem i ja na put ka Bursi. Za mene je to bio prvi odlazak u ovaj historijski grad. Znam da je Bursa, četvrti grad po veličini u Turskoj i da je nekada bila prva Osmanlijska prijestolnica i da su od 1326. do 1365. iz nje upravljala šestorica prvih turskih sultana. Od Istanbula do Burse ima 155 km i autom se vozi 2 sahata.
Refik je prije polaska, pronašao čovjeka za vezu u Bursi koji nam je cijeli svoj radni dan stavio na raspolaganje. Bio je to gospodin Harun (Pepić) Bayrak, rodom iz Sjenice, građevinski inžinjer po profesiji i predsjednik Bošnjačkog udruženja u Bursi. Srdačan doček u njegovoj firmi i ljubaznost osoblja u startu su nam popravili raspoloženje nakon jutarnje vožnje.
Harun Pepić je vlasnik poznate firme „Egemen Mimarlik“ i trenutno završava zgradu sa 200 stanova u Bursi. Ovaj grad nazivaju i „Zelena Bursa“ jer je prebogata parkovima, a iznad nje se uzdiže čuvena planina „Uludag“, što znači „Veličanstvena planina“. Ova planina je visoka 2.543 metra a njen najviši vrh se naziva Kartaltepe. Uludag je jedan od najpopularnijih ski centara u Turskoj i sa Bursom je povezan žičarom dugom 8, 8 kilometara, kojom se, za samo 22 minuta, može stići na vrh planine. Bursa je blizu Mramornog mora i ima obalu dugu oko 20 kilometara. Bursa je grad sa 8 UNESCO lokacija svjetske baštine.
Cilj putovanja je, da Refik Akova, u ime crnogorske televizije, preda zahtjev gradskim vlastima u Bursi za snimanje Ataturkove rezidencije (danas pretvoren u Muzej) i rodne kuće Sabihe Gokčen o kojoj treba da se snima dokumentarni film. U ovoj rezidenciji su od 1925. godine živjele i dvije Ataturkove poćerke: Sabiha Gokčen i Ulku Adatepe.
Prva adresa, na koju nas je svojim kolima poveo Harun Pepić, bio je Muzej „Hünkar Köşkü“, koji je nekad bio lovačka kuća trojice turskih sultana: Abdulmedžida, Abdulaziza i Mehmeda Rešada i na kraju rezidencija predsjednika Kemala Ataturka. Zgrada je podignuta 1844. godine u francuskom stilu i nalazi se u podnožju prelijepe planine Uludag.
Došli smo na zakazani termin sa direktorkom muzeja Zehrom Anbartepe, poznatom historičarkom iz Burse. Srdačno nas je dočekala i, nakon dužeg razgovora sa Refikom o Sabihi Gokčen i o svrsi naše posjete, pokazala sve prostorije rezidencije-muzeja. Unutrašnjost muzeja je zaista impresivna, biti u dvorcu gdje su živjeli turski sultani i predsjednik Ataturk, budi poseban osjećaj.
Nakon obilaska muzeja direktorka Zehra nas je uputila u opštinu Buyukšehir, gdje se nalazi Direktorat koji izdaje dozvole za snimanje ovog muzeja. U opštinu smo morali ići dva puta, jer je tamošnji šef bio na sastanku a bez njegovog potpisa nisu htjeli primiti zahtjev. Obzirom da je bio petak-džuma, otišli smo i svi klanjali namaz u najčuvenijoj bursanskoj Ulu-džamiji (Veličanstvena ili Velika džamija) koju je podigao sultan Bajazit I 1399. godine, nakon pobjede kod Nicopolisa 1396. godine. Ova džamija ima 20 kupola i dvije munare. U sredini džamije nalazi se fontana iznad koje je kupola kroz koju u unutrašnjost džamije prodire svjetlost. Kada kiša pada kupola se otvara i kiša pada direktno u fontanu.
Poslije džume-namaza Harun Pepić nas je odveo na brdo „Tophane“ iznad Burse gdje se nalazi kompleks, u kojem su turbeta dvojice najpoznatijih sultana: gazije Osmana i njegovog sina gazije Orhana, zatim Sahat kula sa sahatom iz 19. vijeka. Ispred turbeta svaki sahat se smjenjuje straža što turisti sa oduševljenjem posmatraju. Sa ovog vidikovca pruža se velilčanstven pogled na grad Bursu.
Nakon drugog odlaska u opštinu Buyukšehir, naš zvaničan zahtjev je potpisan i Refik Akova je dobio registarski broj pod kojim je zahtjev zaveden. Kazali su mu da će biti obaviješten o dozvoli za televizijsko snimanje Muzeja i rodne kuće Sabih Gokčen.
U Istanbul smo se vratili kasno naveče prepuni utisaka koje smo ponijeli iz ovog čarobnog grada. Nakon par dana Refiku je javljeno da su vlasti odobrile snimanje i da crnogorska televizijska ekipa može da dođe u Bursu i da obavi snimanje.
U ponedeljak 06. oktobra u Istanbul je stigla tročlana ekipa Tv Crne Gore sa gospođom Adrijanom Kadijom na čelu. Refik je ponovo bio koordinator ovog projekta, poveo je ekipu u Bursu gdje su obavili snimanje Ataturskove rezidencije (muzeja) i Sabihine rodne kuće u, sada čuvenoj, Molla Arap mahali.
